Ulus: Ankara'nın Tarihi Kalbi ve Çarşıları

Ankara denince akla ilk gelen yerlerden biri, başkentin tarihi ve kültürel merkezi olan Ulus'tur. Cumhuriyet'in ilk yıllarına tanıklık eden bu semt, hem açık hava müzesi gibi korunan anıtları hem de modern mimarinin erken örnekleri olan çarşılarıyla ziyaretçilerine zamanda yolculuk yapma fırsatı sunar. Atatürk Bulvarı'nın başladığı noktada yükselen tarihi yapılar, kentin hafızasını bugüne taşır.

Zafer Anıtı: Cumhuriyet'in Simgesi

Ulus Meydanı'nın kalbinde yer alan Zafer Anıtı, Anadolu'daki Millî Mücadele'nin hatırasını yaşatmak üzere 1927'de yapılmıştır. Anıt fikri, dönemin Yeni Gün gazetesinin sahibi Yunus Nadi Bey tarafından ortaya atılmış; halkın desteği ve hükûmetin onayıyla uluslararası bir yarışma düzenlenmiştir. Yarışmayı Avusturyalı heykeltıraş Heinrich Krippel kazanmış ve eser, 24 Kasım 1927'de düzenlenen törenle açılmıştır.

Anıt, Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ü Sakarya adlı atı üzerinde tasvir eden bronz bir heykel ile çevresindeki figürlerden oluşur. Mermer bir kaide üzerinde yükselen heykelin yanı sıra, sırtında top mermisi taşıyan bir kadın ve iki asker heykeli ile betimleyici rölyefler yer alır. Türk kadını figürü, Anadolu kadınlarının cephe gerisindeki fedakârlıklarına atıfta bulunurken, iki Mehmetçik heykeli de millî birliği temsil eder. Anıt, çevresindeki yapılarla bütünleşerek hem mekânın hem de Cumhuriyet'in simgelerinden biri haline gelmiş; açılışından Anıtkabir'in inşasına kadar geçen süreçte tüm önemli anma ve kutlama etkinliklerine ev sahipliği yapmıştır.

Anafartalar Çarşısı: Modernizmin İlk Örneği

Ulus semtinde bulunan Anafartalar Çarşısı, 1964 tarihli bir alışveriş binasıdır ve Ankara'nın en eski alışveriş merkezi olma özelliğini taşır. İsmini bulunduğu caddeden alan çarşı, 1964 yılında Ankara İmar ve Emlak İşletmesi T.A.Ş'nin açtığı bir yarışma sonucunda seçilen üç mimari projenin harmanlanmasıyla oluşmuştur. Mimarları Ferzan Baydar, Affan Kırımlı ve Tayfur Şahbaz'dır; dekorasyonunu ise Mimar Ruşen Dora yapmıştır. Binada o dönem için oldukça yeni sayılan giydirme cephe ve kübik mimari gibi çağdaş unsurlar kullanılmıştır.

Çarşının en dikkat çekici özelliklerinden biri, iç duvarlarını, kolonlarını ve merdiven boşluklarını süsleyen sanat eserleridir. Füreya Koral, Seniye Fenmen, Atilla Galatalı, Arif Kaptan, Cevdet Altuğ ve Nuri İyem gibi önemli sanatçıların seramik panoları, rölyefleri ve resimleri, Çağdaş Türk Plastik Sanatları'nın ilkleri arasında kabul edilir. Bu yönüyle Anafartalar Çarşısı, sadece bir alışveriş merkezi değil, aynı zamanda bir sanat galerisi gibidir.

100. Yıl Çarşısı: Modernist Bir Kompleks

Atatürk Bulvarı ile Cumhuriyet Caddesi'nin köşesinde yükselen 100. Yıl Çarşısı ve Büro Binaları, 1967-1981 tarihleri arasında inşa edilmiş çok katlı bir alışveriş ve ofis kompleksidir. Anafartalar Çarşısı ve Ulus İş Hanı ile birlikte Ulus Meydanı'nın çevresine inşa edilen üçüncü modernist çarşı ve ofis kompleksi olan yapı, diğer ikisinden daha az bilinir. İçinde alışveriş mekânları ve ofislerin yanı sıra 1200 kişilik çok amaçlı bir salon ve sanat galerisi bulunur. Yapı, 1967 yılında Ankara Valiliği'nin açtığı ulusal bir yarışma sonucunda Semra Dikel ve Orhan Dikel tarafından tasarlanmış; inşaatı 1981 yılında tamamlanarak Mustafa Kemal Atatürk'ün doğumunun yüzüncü yılını belirtmek amacıyla bu adla hizmete girmiştir.

Kompleksin tarihi, 19. yüzyılın son çeyreğinde eski bir mezarlık üzerinde oluşan Millet Bahçesi'ne kadar uzanır. Cumhuriyet'in ilanından sonra Şehir Bahçesi ve Çarşısı adını alan alan, 1950'li yıllarda önemini yitirmiş ve bir kısmına dükkânlar inşa edilmiştir. Ankara Valiliği, bu dükkânları yıkarak eski Millet Bahçesi'nin yerinde büyük bir çarşı ve iş hanı binası yapılmasına karar vermiş ve 1967'de mimari proje yarışması açmıştır. Yarışma jürisinde Orhan Alsaç, Şevki Vanlı, Neriman Birce, Sahih Öke, Ferzan Baydar, Vahit Erhan ve Muammer Özdemir yer almıştır. Semra Dikel ve Orhan Dikel'in projesi birincilik kazanmıştır.

2000'li yıllardan itibaren Ulus Meydanı ve çevresinde yapılması planlanan düzenleme ve yenileme çalışmaları, 100. Yıl Çarşısı'nın da yıkılmasını öngörmüştür. Ankara Mimarlar Odası, yapı kompleksini Ulus Meydanı ve çevresini tanımlayan bir kültür varlığı olarak değerlendirerek 2005 yılında tescil başvurusu yapmış; ancak bu başvuru olumsuz sonuçlanmıştır. 2006 yılında hazırlanan koruma amaçlı imar planları mahkeme kararıyla iptal edilmiştir. 2018'de yeniden gündeme gelen yıkım planı, 2020 yılı Haziran ayında yıkım ihalesinin duyurulmasına kadar uzanmış, ancak yıkım mahkeme kararıyla durdurulmuştur. Ankara Büyükşehir Belediyesi, Başkent Mobil uygulaması üzerinden bir anket düzenlemiş; 28 bin 765 kişinin katıldığı ankette katılımcıların yüzde 69'u Ulus'a kentsel bir meydan yapılmasını tercih etmiştir. 17 Kasım 2022 tarihinde yıkım için yeniden ihale duyurusu yayımlanmış, ihalenin 8 Aralık 2022'de yapılacağı ve yıkımın 180 gün süreceği açıklanmıştır.

Ulus'un Geleceği ve Koruma Tartışmaları

Anafartalar Çarşısı, 100. Yıl Çarşısı ve Ulus Çarşısı, Ankara Büyükşehir Belediyesi'nin planladığı 'Ulus Tarihi Kent Meydanı' projesi kapsamında yıkılarak dönüşüme uğraması gündeme gelmişti. Ancak açılan dava sonucunda 2017 yılının başında proje iptal edilmiş ve bu yapıların yıkımı durdurulmuştur. Bu süreç, Ulus'un tarihi dokusunun korunması ile modern kent ihtiyaçları arasındaki gerilimi gözler önüne sermektedir. Semt, hem Cumhuriyet'in erken dönem mimarisinin hem de modernist çarşıların bir arada yaşadığı nadir alanlardan biri olmaya devam etmektedir.

Ulus, bugün hâlâ Ankara'nın kalbi olma özelliğini korurken, ziyaretçilerine hem tarihi bir yolculuk hem de alışverişin keyfini sunmaktadır. Zafer Anıtı'nın gölgesinde başlayan bu gezinti, Anafartalar ve 100. Yıl Çarşıları'nın koridorlarında devam eder; her köşe başında başkentin hikâyesinden bir parça bulursunuz. Tarihi dokunun ve modern mimarinin iç içe geçtiği bu semt, Ankara'nın kimliğini anlamak isteyen herkes için vazgeçilmez bir duraktır.

Kaynak: tr.wikipedia.org, tr.wikipedia.org, tr.wikipedia.org
Görsel: LoudHmen, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0